6 فیلم جذاب از عنایت بخشی که خاطره ساز شدند

دقایقی پیش خبر آمد که عنایت بخشی از میان ما رفته. مردی که به خاطر شمایل خاصش برای آنتاگونیست بودن یکی از انتخاب‌های نخست کارگردانان طی نیم قرن اخیر بود اما پس از انقلاب او در جهتی کاملا مخالف شمایل مرد پا به سن گذاشته با خدای نیکوکار را پیدا کرد.  عنایت‌ بخشی، در طول دوران کاری‌اش با کارگردانان مطرحی مثل ابراهیم گلستان، بهرام بیضایی، علی حاتمی، امیر نادری، مسعود کیمیایی، داریوش مهرجویی و داوود میرباقری کار کرده و نقش‌های متعددی خلق کرد. در میان بازی‌های متعددش در فیلم‌های پرتعداد، شش نقش مهم دیده می‌شود که بعضی از آنها اتفاقا از سیمایی که از او ترسیم شده بود، دورند. در اینجا به پاس سال‌ها فعالیت هنری او به سراغ مرور این شش نقص خاص می‌رویم. با ما همراه باشید.

ستارخان، علی حاتمی، 1351

این فیلم یکی از برجسته‌ترین آثار سینمای ایران درباره‌ی مشروطه‌طلبی است و با بازی علی نصیریان و عنایت بخشی سینمای ایران ماندگار شده است.  بخشی در این اثر به‌عنوان شخصیت "باقرخان" در کنار علی نصیریان(ستارخان) ایفای نقش کرده است. فیلم مدت کوتاهی روی پرده بود و در گیشه شکست خورد. روزنامه‌های آن زمان پر بود از مطالب انتقادی درباره اشتباهات تاریخی فیلم، مطالبی که بیشتر به قلم مورخان نوشته می‌شد و بعدها علی حاتمی اعلام کرد تاریخ را به شیوه‌ای که می‌پسندد روایت می‌کند، کاری که در دیگر آثار تاریخی‌اش هم انجام داد.

تنگسیر، امیر نادری، 1352

فیلم تنگسیر به‌دلیل خط داستانی قوی، شخصیت‌های فرعی را بیشتر به‌مثابه کاراکترهای جمعیِ جامعه‌ی ظلم‌پذیر معرفی می‌کند تا شخصیت‌های روانکاوانه‌ی مستقل. در این فضا، اجراهای فرعی مثل نقش «نایب» باید سنگینیِ بی‌عدالتی ساختاری را منتقل کنند، نه پیچیدگی درونیِ یک قهرمانِ فردی. در تنگسیر بخشی نقش «نایب» را ایفا می‌کند. شخصیتی از میان گروه‌های قدرت‌مند محلی که در برابر خواستِ عدالتِ قهرمان داستان (زارممد) قرار دارند. این شخصیت‌ها به نوعی نماد قدرت‌های اجتماعی و ساختارهای رسمی بی‌عدالتی در جامعه‌ی بومی جنوب ایران هستند، و حضورشان در فیلم بیشتر از این‌که «شخصیت‌محور» باشد، نقش نمادین دارد؛ یعنی بخشی و هم‌دست‌هایش نماینده‌ی آن نهادهای اقتصادی و اجتماعی‌اند که قهرمان را به واکنش وادار می‌کنند.

گوزن‌ها، مسعود کیمیایی، 1353

فیلم «گوزن‌ها» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آثار سینمای ایران قبل از انقلاب شناخته می‌شود و نقش‌هایی چون صاحبخانه، هم‌نشینِ آسیب‌دیده و سرکوب‌شده را در یک بستر اجتماعیِ ملموس قرار می‌دهد.عنایت‌الله بخشی در این فیلم در نقش صاحبخانه حضور دارد و کنار چهره‌هایی مثل بهروز وثوقی و فرامرز قریبیان که نقش‌های اصلی را ایفا می‌کنند. نقدها می‌گویند قدرت روایتِ اجتماعی و نمادین فیلم در کل گروه بازیگری است، نه در یک اجرای ستاره‌ای منفرد. فیلم با تمرکز بر دو شخصیت اصلی (سید رسول و قدرت)، بدنه‌ی اجتماعی و بازیگران درجه‌دو را هم در خدمت ساختار واقع‌گرایانه‌ی اثر به‌کار می‌گیرد. بنابراین بازی بخشی در چارچوب بازنماییِ اجتماعِ طبقه‌ی فرودست قرار می‌گیرد، نقشی که باید واقعیت‌های روزمره را نشان دهد و نه لزوماً یک چهره قهرمانگونه یا نمادین.

سناتور، مهدی صباغ زاده، 1362

«سناتور» مهدی صباغ‌زاده در باره یک استوار است که متوجه مقدار زیادی هرویین می‌شود که در کامیونی جاسازی شده است. او درمی‌یابد هرویین‌ها متعلق به یک سناتور است و موضوع را به آگاهی و شهربانی اطلاع می‌دهد. آنها از پیگیری ماجرا سربازمی‌زنند و در نهایت استوار سناتور را در سمیناری در باره زیان‌های اعتیاد، به قتل می‌رساند. عنایت بخشی در این فیلم نقش یکی از نزدیکان سناتور را بازی می‌کند. فیلم می‌خواهد یک ماجرای جنایی و پلیسی اجتماعی را روایت کند، یعنی تمرکز درام روی شخصیت اصلی (مامور حقگو) و تقابل او با فسادِ پنهانِ شبکه‌ی سناتورهاست. حضور بازیگرانی مثل عنایت‌بخشی معمولاً در نقش‌های مکمل است که باید بستر اجتماعی و نظام‌مند فساد را به تصویر بکشند، نه نقطه‌ی کانونی شخصیت‌پردازی.

ترن، امیر قویدل، 1366

در دهه شصت و زمانی که فیلم‌های زیادی در باره انقلاب ساخته می‌شدند، امیر قویدل فیلم موفق «ترن» را می‌سازد. فیلم در زمستان ۱۳۵۷ می‌گذرد. در اوج انقلاب یک قطار سوخت‌رسان که متعلق به ارتش است به سمت اصفهان می‌رود. اما کارگران اعتصابی شرکت نفت و راه آهن مسیر قطار را به سمت شمال تغییر می‌دهند تا سوخت برای نیاز اهالی به این منطقه برسد. لکوموتیوران همکاری می‌کند و با سختی فراوان سعی می‌کند قطار را به شمال برساند. در این بین مأموران در پی توقیف لکوموتیو هستند. یکی از این مأموران با بازی عنایت بخشی تمام سعی‌اش را می‌کند تا قطار را متوقف کند و در نهایت هم مرد لکوموتیوران در حالی که دیگر به مقصد رسیده، کشته می‌شود. این اولین باری نیست که بخشی نقش یک مأمور حکومت را بازی می‌کند. او پیش از این هم در فیلم سناتور چنین نقشی را بازی کرده بود.

پهلوانان نمی‌میرند، 1376، حسن فتحی

از پاییز سال 1376 تا تابستان سال 1377 که این سریال با نشان کارگردانی و نویسندگی (حسن فتحی) پخش شد عده بسیاری را همراه خود تا پایان بُرد و چون در قالبی دیگر ریخته و جلوه­‌های خاصی در آن به کار برده شده بود و از سویی نوع ماجرا و رخدادهای در طولِ آن، بیننده را پیـگیر می‌کرد، سریالِ خاص و خاطره‌­انگیزی شد. از آن زمان تا کنون هر چه درباره‌­ این سریال گفته شده، بیشتر سخن از پیچیده و معماگونه بودنِ آن است به گونه­ای که کسی نتوانست پایانِ آن را حدس بزند یا این که بیننده، غافلگیر شد. بازی عنایت‌ بخشی (حسین قلیچ) در پهلوانان نمی‌میرند از نظر قدرت حضور و تیپ‌سازی قابل اعتناست است، اما از منظر شخصیت‌پردازیِ چندلایه، عمداً یا ناخواسته، محدود می‌ماند.