ولی نصر مشاور اوباما گفت:
تهران و راهبرد جوشاندن تدریجی قورباغه
به گفته ولی نصر، تهران معتقد است تداوم اختلال در اقتصاد جهانی میتواند آمریکا و متحدان غربی آن را به تغییر سیاستهایشان وادار کند. او این رویکرد را راهبرد «جوشاندن تدریجی قورباغه» توصیف میکند؛ راهبردی که هدف آن افزایش تدریجی هزینههای جنگ برای دولت دونالد ترامپ است.
به نقل از فارن پالیسی، نتایج انتخابات میاندورهای آمریکا را میتوان نشانهای از نگرانی رأیدهندگان درباره جنگ با ایران دانست؛ برداشتی که به گفته ولی نصر، نشان میدهد راهبرد تهران برای افزایش هزینههای سیاسی و اقتصادی جنگ برای دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تا حدی اثرگذار بوده است. با این حال، پایان انتخابات پرسشهای تازهای درباره محدودیتهای سیاسی ترامپ، گزینههای نظامی و دیپلماتیک واشنگتن و میزان اهرم فشار ایران ایجاد کرده است.
ولی نصر، استاد و رئیس پیشین دانشکده مطالعات پیشرفته بینالمللی دانشگاه جانز هاپکینز و نویسنده کتاب «راهبرد کلان ایران»، در گفتوگو با برنامه افپی لایو نشریه فارن پالیسی گفت: مقامات ایران معتقدند ایجاد اختلال مستمر در اقتصاد جهانی میتواند اهرمی برای تغییر رفتار رهبران غربی و حتی عاملی بازدارنده در آینده باشد.
ایران نتیجه انتخابات آمریکا را تأییدی بر این مفهوم میداند. راهبرد آنها این است که قورباغه را بهتدریج بجوشانند. — ولی نصر
نصر معتقد است؛ تهران نتایج انتخابات آمریکا را تأییدی بر این دیدگاه میداند و بهجای وارد کردن یک ضربه بزرگ و فوری، تلاش میکند هزینههای اقتصادی و سیاسی را بهتدریج افزایش دهد.
سه گزینه دشوار پیش روی ترامپ
به گفته نصر، دولت ترامپ همزمان سه مسیر را دنبال میکند؛ تشدید عملیات نظامی، اعلام پیروزی و خروج از جنگ، یا تلاش برای بازگشت به دیپلماسی و تفاهمنامهای که تابستان گذشته مطرح شده بود. او تأکید میکند هیچیک از این گزینهها برای رئیسجمهور آمریکا آسان نیست.
از نظر نصر، پایان دادن به جنگ از طریق توافق مذاکرهشده بهترین سناریو برای ترامپ است، اما واشنگتن برای رسیدن به آن باید خواستههای ایران را بپذیرد؛ خواستههایی که هزینه سیاسی قابلتوجهی برای او دارند. مواضع دو طرف نیز همچنان فاصله زیادی با یکدیگر دارد. ایران خواهان اجرای تفاهمنامه پیشین پیش از ورود به موضوعات دیگر، از جمله پرونده هستهای، است؛ در حالی که ترامپ برای توجیه ورود آمریکا به جنگ، بر مسئله هستهای تأکید دارد.
گزینه نظامی نیز با خطر گسترش درگیری همراه است. نصر میگوید اقدام نظامی گسترده از سوی آمریکا میتواند با واکنش ایران، بهویژه در خلیج فارس، روبهرو شود و پیامدهای سنگینی برای اقتصاد جهانی داشته باشد. به گفته او، رهبران چین، کشورهای عربی و روسیه نیز تمایلی به چنین خسارتی ندارند.
در این میان، محاصره دریایی ایران به گزینهای تبدیل شده که واشنگتن فعلاً به آن متکی است. اما نصر معتقد است این اقدام نه کاملاً مؤثر است و نه در بلندمدت پایدار خواهد بود. ایران همچنان بخشی از نفت خود را صادر میکند و درآمد دارد، در حالی که فشار بر تنگه هرمز و حملات مرتبط با کشتیرانی ادامه یافته است.
او همچنین هزینه مالی و نیروی انسانی مورد نیاز برای تداوم محاصره را برای نیروی دریایی آمریکا سنگین میداند و میگوید نبود پایگاههای آمریکایی در خلیج فارس، حفظ طولانیمدت این وضعیت را دشوارتر میکند. به اعتقاد او، اگر محاصره واقعاً فشار اقتصادی مورد انتظار واشنگتن را ایجاد کند، احتمال تشدید واکنش ایران نیز وجود دارد.
پیامد انتخابات میاندورهای برای جنگ
نصر میگوید نتایج انتخابات میاندورهای، مخالفت با جنگ را در آمریکا آشکارتر کرده است؛ مخالفتی که بهویژه در میان جمهوریخواهان نیز اهمیت پیدا کرده است. به گفته او، بخشی از این حزب ممکن است به این نتیجه برسد که برای حفظ شانس سیاسی خود در انتخابات سال ۲۰۲۸، باید جنگ هرچه زودتر پایان یابد.
این شرایط میتواند زمینه را برای دیپلماسی فراهمتر کند. نصر به نامه جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، به رهبران ایران اشاره میکند و میگوید برخی این اقدام را نتیجه فشار سیاسی ناشی از عملکرد ضعیف دولت در انتخابات میاندورهای دانستهاند.
با این حال، او تأکید میکند رفتار ترامپ قابل پیشبینی نیست و احتمال بازگشت او به درگیری نظامی همچنان وجود دارد. از نگاه تهران، هزینه اقتصادی جنگ اکنون به عاملی با پیامدهای سیاسی ملموس در آمریکا، فرانسه و آلمان تبدیل شده است؛ حتی اگر این فشار هر روز در شاخصهای بازار سهام منعکس نشود.
نصر معتقد است ادامه جنگ، بهویژه در صورت ورود به مرحلهای مخربتر، میتواند فشار بیشتری بر دولتهای غربی وارد کند و آنها را به این نتیجه برساند که هزینه سیاسی ادامه درگیری از منافع احتمالی آن بیشتر است.
محاسبات تهران و محدودیتهای فشار آمریکا
به گفته نصر، ایران نمیتواند صرفاً با استناد به نتایج انتخابات آمریکا خود را پیروز اعلام کند. تهران همچنان باید با تصمیمهای ترامپ روبهرو شود و نمیداند رئیسجمهور آمریکا در ادامه چه مسیری را انتخاب خواهد کرد. با این حال، رهبران ایران معتقدند طولانی شدن جنگ و افزایش خسارتهای احتمالی، بر میراث سیاسی ترامپ و آینده حزب جمهوریخواه تأثیر خواهد گذاشت.
او میگوید محاسبات ایران بر این اساس است که فشار اقتصادی و سیاسی، بهویژه از طریق کنگره جدید آمریکا، میتواند مانع گسترش جنگ شود و زمینه توافقی مطلوبتر برای تهران را فراهم کند. با این حال، میزان موفقیت این رویکرد به واکنشهای آینده واشنگتن بستگی دارد.
در بخش دیگری از مصاحبه، مجری به ادعای مقامهای دولت ترامپ درباره تضعیف موقعیت ایران اشاره میکند. بر اساس این ادعاها، سهم نفت کشورهای خلیج فارس که از تنگه هرمز عبور میکند از ۸۳ درصد به ۶۰ درصد کاهش یافته، زیرا این کشورها بیشتر از خطوط لوله استفاده میکنند. همچنین ارزش ریال به یک میلیون و ۷۰۰ هزار ریال در برابر هر دلار رسیده و تحریمهای جدید آمریکا نهادهای مرتبط با حکومت ایران را هدف گرفتهاند.
مقامهای آمریکایی امیدوارند فشار بر ساختار قدرت ایران در نهایت به تغییر تصمیمهای حکومت منجر شود.
نصر این ارزیابی را نمیپذیرد و آن را روایتی مبتنی بر منافع سیاسی و شواهد پراکنده میداند. به گفته او، نشانه روشنی وجود ندارد که فشارهای دولت ترامپ توانسته باشد مواضع ایران را تغییر دهد.
او به پیشنهاد ارائهشده از سوی دیپلماتهای ایرانی به آمریکا در سازمان ملل اشاره میکند که در واقع نسخه گسترشیافته تفاهمنامه میانجیگریشده در اسلامآباد بود و تغییراتی به نفع ایران داشت. تهران این پیشنهاد را «اسلامآباد پلاس» نامیده است.
نصر همچنین میگوید در جریان سفر اعضای ائتلاف دفاعی مکه و فرمانده ارتش پاکستان به تهران در ماه اکتبر، پاسخ ایران به نامه ونس این بود که واشنگتن باید هر هفت پیششرط تهران را برای ازسرگیری مذاکرات و بازگشایی تنگه هرمز بپذیرد. از نظر او، این مواضع نشان میدهد سیاست فشار آمریکا تاکنون به نتیجه مورد انتظار نرسیده است.
او معتقد است؛ دولت ترامپ نه میخواهد وارد جنگ تازهای شود و نه آماده توافق با ایران است؛ به همین دلیل، تلاش میکند وضعیت فعلی و محاصره دریایی را بهعنوان راهبردی مؤثر معرفی کند. نصر به وعده اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، درباره هجوم مردم برای برداشت سپردههایشان از بانکهای ایران در دو ماه قبل اشاره میکند و میگوید چنین اتفاقی رخ نداده است.
به گفته او، ایران با وجود تحمل فشارهای گسترده، همچنان مشخص نکرده است که نقطه تحمل و آستانه تغییر محاسباتش کجاست. در مقابل، دولت آمریکا با اعمال تحریمهای بیشتر امیدوار است فشارها سرانجام نتیجه دهد؛ در حالی که به اعتقاد نصر، این اقدامات لزوماً یک راهبرد پایدار ایجاد نمیکنند.
افزایش تدریجی فشار در تنگه هرمز
وقتی از نصر پرسیده شد آیا راهبرد تهران انتظار برای پایان دو سال باقیمانده از دوره سیاسی فعلی آمریکاست، او گفت: ایران ممکن است در صورت لزوم چنین رویکردی را دنبال کند، اما وضعیت «نه جنگ و نه صلح» از نظر رهبر ایران پایدار یا قابلقبول نیست.
او میگوید هنوز مشخص نیست ایران چه زمانی و چگونه وضعیت موجود را تغییر خواهد داد، اما نشانههایی از افزایش فشار بر کشتیرانی دیده میشود. در هفته منتهی به این مصاحبه، شمار بیشتری از کشتیهای واسطهای مورد استفاده امارات متحده عربی برای انتقال نفت از نفتکشهای مستقر در خلیج فارس به نفتکشهای دریای عرب هدف حمله قرار گرفتهاند. همچنین تعداد مینهای کار گذاشتهشده در تنگه هرمز افزایش یافته است.
به گفته نصر، ایران تلاش میکند وضعیت را بهتدریج بیثباتتر کند. او تفاوت اصلی نگاه تهران و غرب را در شیوه سنجش اثرگذاری اقدامات میداند. در حالی که برخی ناظران غربی انتظار دارند ایران با اقدامی بسیار بزرگ، مثلاً رساندن قیمت نفت به بشکهای ۲۰۰ دلار، تأثیر خود را نشان دهد، تهران چنین معیاری را مبنای راهبرد خود قرار نمیدهد.
نصر میگوید ایران از همان مراحل ابتدایی جنگ دریافته است که کنترل کامل قیمت نفت در اختیارش نیست. آنچه از نگاه رهبران ایران اهمیت دارد، ایجاد بیثباتی مداوم در بازار انرژی است؛ وضعیتی که هزینه نفت، گاز طبیعی، سوخت هواپیما، گازوئیل و کودهای شیمیایی را بالاتر از سطوح پیش از جنگ نگه میدارد.
به اعتقاد او، هیچیک از این اقدامات بهتنهایی برای فروپاشی اقتصاد جهانی کافی نیست، اما تداوم همزمان آنها میتواند هزینههای اقتصادی و سیاسی جنگ را بهتدریج افزایش دهد.