پس از سال‌ها انتقاد از «دهک‌بندی» و خطاهای تکرارشونده در شناسایی خانوارهای نیازمند، حالا خبرها از یک تغییر مهم در سازوکار حمایت‌های دولت حکایت دارد؛ تغییری که می‌تواند تعیین‌کننده باشد: فرمول جدید برای یارانه نقدی و کالابرگ که به‌گفته وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی قرار است جای دهک‌بندی سنتی را بگیرد.

در ماه‌های اخیر، حذف گسترده یارانه‌ها و افزایش اعتراض‌ها نسبت به معیارهای قبلی، یک سؤال کلیدی را پررنگ کرده است: آیا «دهک‌بندی» واقعاً تصویر دقیقی از وضعیت معیشتی مردم می‌دهد؟ بسیاری از خانوارها می‌گویند روی کاغذ در دهک‌های بالا قرار گرفته‌اند، اما در واقعیت هزینه‌های زندگی اجازه نفس کشیدن نمی‌دهد. حالا در پاسخ به همین مسئله، صحبت از مدلی است که به جای برچسب‌زدن دهکی، توان واقعی خانوار پس از کسر هزینه‌های ضروری را ملاک قرار می‌دهد.

این گزارش بررسی می‌کند که فرمول جدید یارانه نقدی دقیقاً چه شاخص‌هایی دارد، چه کسانی ممکن است وارد لیست حذف شوند، چه گروه‌هایی شانس بیشتری برای دریافت حمایت خواهند داشت و چرا این تغییر می‌تواند مسیر نظام حمایتی کشور را دگرگون کند.

یارانه نقدی و پایان یک روش قدیمی؛ چرا دهک‌بندی زیر سؤال رفت؟

بیش از یک دهه از اجرای دهک‌بندی در نظام پرداخت یارانه می‌گذرد؛ اما هر سال انتقادها شدیدتر شده است. مسئله اصلی این بود که دهک‌بندی سنتی عمدتاً با معیارهایی مانند «ظاهر درآمد»، «دارایی‌های ثبت‌شده»، «برخی تراکنش‌ها» یا اطلاعات ناقص و غیرهمگن، قضاوت می‌کرد؛ در حالی که واقعیت معیشت خانواده‌ها با یک عدد خام از درآمد سنجیده نمی‌شود.

برای نمونه، ممکن است یک خانواده در تهران با درآمدی که روی کاغذ «متوسط رو به بالا» به نظر می‌رسد، به‌دلیل اجاره سنگین، هزینه درمان، حمل‌ونقل و مخارج روزمره، در عمل در وضعیت فشار اقتصادی قرار داشته باشد. دهک‌بندی سنتی در بسیاری از موارد این تفاوت‌ها را نمی‌دید و همین باعث شد «حذف یارانه» برای بخشی از خانوارها به یک شوک تبدیل شود.

حذف‌های گسترده در ماه‌های اخیر هم دقیقاً همین نقطه ضعف را به مرکز توجه آورد:
آیا شاخص‌های قبلی واقعاً «شرایط زندگی» را منعکس می‌کنند یا صرفاً «برچسب آماری» می‌زنند؟

یارانه نقدی در مسیر تغییر؛ روایت وزارت کار از فرمول جدید چیست؟

طبق متن خبر، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی اعلام کرده که فرمول جدیدی برای پرداخت یارانه‌ها جایگزین دهک‌بندی سنتی خواهد شد. این تغییر با تمرکز بر «درآمد واقعی» خانوار، وعده می‌دهد عدالت بیشتری در توزیع یارانه و کالابرگ ایجاد شود.

نکته مهم در این مدل جدید، فاصله گرفتن از نگاه صفر و صدی دهک‌هاست؛ یعنی دیگر قرار نیست صرفاً بگویند «دهک ۸ یا ۹ یا ۱۰» و سپس حذف یا محدودیت اعمال کنند، بلکه معیار تصمیم‌گیری به سمت ارزیابی دقیق‌تر و واقع‌بینانه‌تر از توان مالی خانوار می‌رود.

یارانه نقدی و سخنان میدری؛ چرا «ثروتمند فرض کردن ۲۷ میلیون نفر» محل بحث شد؟

در متن خبر، نقل‌قولی از احمد میدری آمده که بسیار معنادار است:
او با انتقاد از سیستم موجود گفته تصور ثروتمند بودن همه ۲۷ میلیون نفر در سه دهک بالای درآمدی اشتباه است و بسیاری از این افراد لزوماً مرفه نیستند.

همین جمله، هسته اصلی بحران دهک‌بندی را نشان می‌دهد: دهک‌بندی نه‌تنها خطا دارد، بلکه می‌تواند «خطای پرهزینه» داشته باشد؛ یعنی حذف یارانه از خانواری که در واقعیت تحت فشار است. به همین دلیل آیین‌نامه پیشنهادی برای اصلاح مدل، به هیئت دولت ارسال شده تا مسیر تصویب و اجرا را طی کند.

یارانه نقدی با فرمول جدید؛ شاخص‌ها دقیقاً چه هستند؟

طبق متن ارائه‌شده، آیین‌نامه پیشنهادی وزارت کار، دهک‌های ۸، ۹ و ۱۰ را در قالب قبلی کنار می‌گذارد و تمرکز را روی درآمد واقعی خانوار می‌برد. شاخص‌های کلیدی این فرمول جدید شامل موارد زیر است:

۱) یارانه نقدی و «درآمد خالص خانوار»

درآمد فقط یک رقم نیست؛ در این مدل «درآمد خالص» یعنی درآمد پس از کسر مالیات و لحاظ کردن هزینه‌های ضروری. این نگاه باعث می‌شود عددی که روی فیش یا حساب دیده می‌شود، معیار قطعی قضاوت نباشد.

۲) یارانه نقدی و «تعداد اعضای خانوار»

خانوار پرجمعیت به‌طور طبیعی هزینه بیشتری دارد. دهک‌بندی سنتی در بعضی مدل‌ها این موضوع را سطحی می‌دید، اما در فرمول جدید، تعداد اعضا اثر مستقیم‌تری در ارزیابی خواهد داشت.

۳) یارانه نقدی و «هزینه‌های واقعی زندگی»

مسکن، خوراک، حمل‌ونقل، خدمات شهری و هزینه‌های ضروری دیگر، بخش اصلی فشار معیشتی را می‌سازد. مدل جدید می‌خواهد به جای حدس، این هزینه‌ها را وارد محاسبه کند.

۴) یارانه نقدی و تفاوت هزینه‌ها بین تهران و سایر شهرها

هزینه زندگی در تهران و کلان‌شهرها به‌وضوح بالاتر است. یکی از مهم‌ترین بخش‌های این مدل، توجه به همین تفاوت جغرافیایی است؛ یعنی یک درآمد ثابت در تهران و یک شهر کوچک، «اثر معیشتی» یکسانی ندارد.

یارانه نقدی؛ این مدل جدید چه مشکلی را حل می‌کند؟

نقطه قوت فرمول جدید این است که می‌تواند دو خطای بزرگ مدل قبلی را کاهش دهد:

خطای اول: حذف خانوارهایی که درآمد اسمی بالا دارند اما هزینه‌های سنگین (اجاره، درمان،…) آن‌ها را در فشار قرار داده است.
خطای دوم: باقی‌ماندن خانوارهایی که در دهک‌های پایین نشان داده می‌شوند، اما در واقع توان مالی بالاتری دارند یا هزینه واقعی آن‌ها پایین است.

به بیان ساده، این مدل تلاش می‌کند «توان خرید واقعی» را بسنجد، نه صرفاً «عدد درآمد».

یارانه نقدی و مثال عملی؛ خانواده ۴۰ میلیونی در تهران چرا ممکن است کم‌درآمد حساب شود؟

طبق مثال متن خبر:
یک خانواده مستأجر در تهران با درآمد ماهانه ۴۰ میلیون تومان، بعد از کسر هزینه‌های ضروری مانند اجاره و خوراک، ممکن است در گروه متوسط یا حتی کم‌درآمد قرار گیرد.

این مثال دقیقاً نشان می‌دهد چرا دهک‌بندی سنتی برای بسیاری از خانوارها غیرمنصفانه به نظر می‌رسید. اگر بخش عمده درآمد صرف اجاره و مخارج پایه شود، «قدرت مانور اقتصادی» خانواده پایین می‌آید؛ حتی اگر درآمد ظاهری بزرگ باشد.

یارانه نقدی؛ جدول نمونه ارزیابی بر اساس فرمول جدید

در جدول زیر، همان نمونه‌ای که در متن خبر آمده با چیدمان خواناتر بازنویسی شده است:

پیام اصلی این جدول این است: دو خانوار با درآمد متفاوت می‌توانند بعد از کسر هزینه‌ها به وضعیت مشابه برسند. این دقیقاً همان جایی است که فرمول جدید ادعای «عدالت بیشتر» دارد.

یارانه نقدی؛ چه کسانی ممکن است در لیست حذف قرار بگیرند؟

با توجه به منطق فرمول جدید (درآمد واقعی پس از هزینه‌ها)، احتمالاً در این مسیر، چند گروه بیشتر در معرض «حذف یارانه نقدی» یا کاهش سطح حمایت قرار می‌گیرند:

۱) یارانه نقدی و خانوارهای با درآمد واقعی بالا پس از هزینه‌ها

اگر بعد از کسر هزینه‌های ضروری، همچنان رقم قابل‌توجهی به‌عنوان درآمد واقعی باقی بماند، احتمال قرار گرفتن در گروه‌های کم‌اولویت حمایتی بیشتر می‌شود.

۲) یارانه نقدی و خانوارهایی با هزینه پایین اما درآمد متوسط

گاهی یک خانوار در شهری با هزینه پایین زندگی می‌کند و با درآمدی متوسط، عملاً قدرت خرید بالایی دارد. دهک‌بندی سنتی ممکن بود آن‌ها را پایین‌تر نشان دهد، اما فرمول جدید می‌تواند وضعیت واقعی را روشن‌تر کند.

۳) یارانه نقدی و خانوارهایی که «ظاهر دهکی» داشتند اما واقعاً نیازمند نبودند

در مدل قبلی، خطای داده و ناقص بودن اطلاعات ممکن بود باعث شود برخی خانوارها همچنان یارانه بگیرند. اگر فرمول جدید دقیق‌تر اجرا شود، این گروه‌ها در معرض حذف قرار می‌گیرند.

نکته مهم: متن خبر نام افراد یا شروط قطعی حذف را به صورت جزئی و رسمی اعلام نکرده و فقط درباره «تغییر روش» و شاخص‌ها صحبت کرده است؛ بنابراین هرگونه فهرست قطعی حذف، نیازمند اعلام رسمی آیین‌نامه نهایی است.

یارانه نقدی؛ این تغییر چه پیامدی برای کالابرگ دارد؟

چون در متن خبر گفته شده فرمول جدید برای یارانه و کالابرگ اجرایی می‌شود، می‌توان انتظار داشت که گروه‌بندی حمایتی، روی میزان یا نوع بهره‌مندی از کالابرگ هم اثر بگذارد.

اگر معیار «درآمد واقعی پس از هزینه‌ها» وارد تصمیم‌گیری شود، احتمالاً تخصیص کالابرگ هم هدفمندتر خواهد شد؛ یعنی خانواری که واقعاً بعد از هزینه‌های ضروری در تنگناست، شانس بیشتری برای حمایت خواهد داشت.

یارانه نقدی؛ آیا این مدل واقعاً «عادلانه‌تر» است؟

کارشناسان معمولاً با اصل ایده موافق‌اند: سنجش واقعی‌تر توان مالی، از نظر نظری می‌تواند عادلانه‌تر باشد. اما موفقیت این مدل به چند شرط بستگی دارد:

• کیفیت و به‌روز بودن داده‌ها

• توان تشخیص هزینه‌های واقعی (به‌ویژه مسکن)

• امکان اعتراض و بازبینی برای خانوارها

• شفافیت در اعلام معیارها

اگر داده‌ها ناقص باشد یا سازوکار رسیدگی روشن نباشد، حتی مدل جدید هم می‌تواند با موج جدیدی از اعتراض‌ها روبه‌رو شود. اما در صورت اجرای دقیق، این تغییر می‌تواند پاسخ منطقی‌تری به انتقادهای چند ساله باشد.

یارانه نقدی؛ جمع‌بندی

فرمول جدید یارانه‌ها، طبق متن خبر، یک تحول مهم در نظام حمایتی کشور است که می‌خواهد به جای دهک‌بندی سنتی، درآمد واقعی خانوار پس از کسر هزینه‌های ضروری را ملاک قرار دهد. توجه به تعداد اعضای خانواده و تفاوت هزینه زندگی در تهران و شهرهای دیگر، از نقاط کلیدی این مدل است. اگر این مدل با داده‌های دقیق و سازوکار شفاف اجرا شود، می‌تواند بخشی از نابرابری‌ها و خطاهای دهک‌بندی قدیمی را کاهش دهد و حمایت هدفمندتری ایجاد کند.

یارانه نقدی با فرمول جدید یعنی چه؟
یعنی به جای دهک‌بندی سنتی، وضعیت خانوار بر اساس «درآمد واقعی پس از کسر هزینه‌های ضروری» سنجیده می‌شود.

یارانه نقدی چه شاخص‌هایی را در مدل جدید شامل می‌کند؟
درآمد خالص، تعداد اعضای خانوار، هزینه‌های واقعی زندگی و تفاوت هزینه‌ها بین تهران و سایر شهرها.

یارانه نقدی چه کسانی ممکن است حذف شوند؟
خانوارهایی که پس از کسر هزینه‌های ضروری، درآمد واقعی بالاتری دارند و در گروه‌های کم‌اولویت حمایتی قرار می‌گیرند (جزئیات نهایی منوط به تصویب آیین‌نامه است).

یارانه نقدی آیا برای مستأجران تهران مزیت دارد؟
در منطق مدل جدید، چون هزینه مسکن و زندگی در تهران بالاتر است، امکان دارد ارزیابی توان مالی دقیق‌تر و منصفانه‌تر شود.

برای اینکه هر تغییر تازه درباره یارانه نقدی، آیین‌نامه‌های جدید، زمان اجرا، شرایط اعتراض و نحوه محاسبه را سریع و دقیق دنبال کنید، بخش اقتصادی رستانیوز را پیگیری کنید و این گزارش را برای کسانی که نگران وضعیت یارانه‌شان هستند ارسال کنید.

منبع

اقتصادآنلاین (متن ارسالی شما)